مصحف شریف یاقوت

قرن هفتم هجری نقطۀ عطف حرکت­های علمی و فرهنگی در سرزمین پهناور اسلامی است که در کنار ظهور شخصیت­های ادبی و عرفانی چون سعدی و مولانا، در سرزمین بغداد نابغه­ای پا به عرصه خط و خوشنویسی می­گذارد که فضای سنّتی محدود و تقلید محور هنر خوشنویسی را وسعت می­بخشد و آئین تعلیم را به شیوه ای شایسته از قید تقلید و رونویسی محض می­رهاند. قریب به پنج قرن پس از ظهور ابن مقله و ابن بواب که پیشگامان اصلی خطوط متداول اسلامی بودند، یاقوت مستعصمی با ابتکار و نوآوری در هنر خوشنویسی (به خصوص خط نسخ) دگرگونی های بنیادینی را رقم ­زد. با همت وی جزئیات و رمز و رازهای تراش قلم که پیشتر از اسرار و رموز هنر خط بود، در زمره سرفصل­های تعلیم در آمد و راهی نو به روی استعدادهای هنری حوزۀ خوشنویسی گشوده گردید.

           

یاقوت که در دربار عباسیان و نزد اساتیدی چون عبدالمؤمن و شیخ حبیب تعلیم دیده بود، در خطوط ششگانه استاد مسلّم شد و خط­های ثلث و ریحان را به غایت اعتلاء رساند و به حق قبلة الکُّتاب لقب گرفت. آثار وی به دستگاه خلیفه عباسی منحصر نماند بلکه به دلالت دل آثار پسندیده­ای نیز از گلستان سعدی و صحیفۀ سجادیه خلق کرد و حتی محمدشاه، پادشاه هندوستان از او خواست برایش شفای بوعلی را کتابت کند. آثار مکتوب او سطر به سطر با سکه طلا محاسبه می­شد و امروزه نیز داشتن برگی از آثارش برای موزه­ ها، کتابخانه ­ها و خزانه ­های سلطنتی افتخاری بزرگ است. یاقوت مستعصمی به سرعت عمل در تحریر و تعلیم نیز شهره است. نقل است که هر روز دو جزء قرآن را بدون فاصله کتابت می­کرد و هر ماه دو مصحف می­نوشت و در پایان هر یک شمارۀ آنرا درج می­ نمود و تا سیصد و شصت و چهار مصحف به او منتسب است.

مصحف حاضر گرچه امضاء و فراق نامه­ای به خط یاقوت ندارد ولی به گواهی اساتید متعلق به یاقوت مستعصمی است. نسخۀ خطی به استناد مرقومۀ پایانی «بمرور ایام متمادی و تعاقب استعمال ایادی ناقص گردیده» بود لذا سالها پس از فوت خوشنویس توسط عبدالله نامی احیاء و تکمیل گردیده است. ولی تاریخ کتابت و زمان احیاء آن مشخص نیست. این نسخه که در حال حاضر در مجموعه شخصی دکتر محمدصادق خرازی نگهداری می­شود، به خط نسخ، فاقد ترجمه و دارای پانزده سطر در صفحه و جمعاً پانصد و سیزده صفحه می­باشد. ویژگی متمایز آن وجود 114 سر سوره متنوع و مختلف است که در کمال استادی طراحی شده است. همچنین شمسه­ های کوچک شمارش آیات در حواشی که با زیبایی و دقت استادانه ترسیم گردیده، وجهی دیگر از نفاست این نسخه فاخر است.

این مصحف شریف به سال 1389 به اهتمام مؤسسه فرهنگی عظام هنر و با استفاده از عالی ترین فناوری های روز صنعت چاپ توسط شرکت چاپ راش (Rasch) آلمان به شیوه فاکسی میله (Facsimile) و با حفظ تمام ویژگی های نسخه خطی چاپ شده است.